آشنایی کامل با صورتهای فلکی تعریف، تاریخچه و فهرست ۸۸ صورت رسمی آسمان, صورتهای فلکی مجموعههایی از ستارگان هستند که از دیدگاه ما در زمین، در کنار یکدیگر قرار گرفته و الگوهای بصری خاصی را شکل میدهند. این الگوها در طول تاریخ با نامهای شخصیتهای اساطیری، حیوانات و اشیا شناخته شدهاند و نقشی بنیادین در فرهنگهای مختلف ایفا کردهاند.
کاربردهای این گروههای ستارهای از جهتیابی در بیابان و دریا، تعیین زمان برای کارهای کشاورزی، تا آدرسدهی دقیق اجرام آسمانی در نجوم مدرن گسترده است. در این مقاله به بررسی تعریف، ریشههای تاریخی، انواع و فهرست کامل این پدیدههای آسمانی میپردازیم. صورت فلکی چیست؟ از منظر نجوم، صورت فلکی تنها یک پدیده بصری است؛ یعنی ستارگان تشکیلدهنده آن از نظر فیزیکی و فاصله به یکدیگر مرتبط نیستند.
وان یا اشیا پدیدار میشود که پایهی تقسیمبندی آسمان شب را تشکیل میدهند.
کاربردهای تاریخی و مدرن صورتهای فلکی در تمدنهای باستان، این الگوهای ستارهای ابزارهایی برای ناوبری، تقویمنگاری و ثبت اسطورهها بودند. هر تمدنی تفسیر و نامگذاری خاص خود را داشت که ارتباط بین ملل را دشوار میساخت. با پیشرفت علم نجوم، ضرورت یک سیستم واحد جهانی احساس شد. امروزه اتحادیه بینالمللی ستارهشناسی (IAU) از این ۸۸ منطقه برای مختصاتدهی دقیق و یافتن مکان اجرام آسمانی استفاده میکند.
غار لاسکو در فرانسه است که به بیش از ۱۷ هزار سال پیش بازمیگردند و نشاندهنده علاقه انسان باستان به رصد آسمان است.
با این حال، نخستین دستهبندی سیستماتیک توسط بابلیها در میانالنهرین (حدود ۴۰۰۰ سال پیش) انجام شد. آنها دایره البروج و ۱۲ صورت فلکی زودیاک را برای تقویمنگاری و پیشبینی فصول شناسایی کردند. در دوران کلاسیک، کلاودیوس بطلمیوس در کتاب المجسطی ۴۸ صورت فلکی نیمکره شمالی را بر اساس اساطیر یونان ثبت کرد.
در عصر کاوشهای جغرافیایی، ناوبران هلندی و اخترشناسانی چون پیتر پلانسیوس و نیکولاس-لوئی دو لاکای صورتهای فلکی نیمکره جنوبی را کشف و نامگذاری کردند (معمولاً با نامهای ابزارهای علمی). در نهایت در سال ۱۹۲۲، IAU فهرست ۸۸ صورت فلکی را رسمی کرد و در دهه ۱۹۳۰، اوژن دلپورت مرزهای دقیق آنها را بر اساس خطوط عرض و طول سماوی تعیین نمود.
انواع صورتهای فلکی بر اساس دیدپذیری صورتهای فلکی به سه دسته اصلی تقسیم میشوند صورتهای فلکی دور قطبی (دایمی) در نزدیکی قطبهای سماوی قرار دارند و در تمام سال و تمام ساعات شب قابل مشاهدهاند (مانند دب اکبر، دب اصغر و ذاتالکرسی در نیمکره شمالی). صورتهای فلکی زودیاک (منطقه البروج) ۱۲ صورت فلکی که در ناحیتی با عرض ۱۶ درجه در امتداد مسیر ظاهری خورشید (دایره البروج) قرار دارند.
خورشید در طول سال از میان این برجها عبور میکند (بره، گاو، دوپیکر، سرطان، شیر، سنبله، ترازو، عقرب، قوس، جدی، دلو، حوت). صورتهای فلکی فصلی تنها در فصول خاصی از سال در آسمان شب نمایان میشوند و با تغییر فصول غیب میشوند یا جایگاهشان جابجا میگردد. صورتهای فلکی قطب شمال و جنوب در نیمکره شمالی، شش صورت فلکی شامل دب اکبر، دب اصغر، اژدها، قیفاوس، ذاتالکرسی و زرافه به طور مداوم دیده میشوند.
در نیمکره جنوبی نیز گروههایی مانند صلیب جنوبی، آفتابپرست، طاووس، توکان، ماهی پرنده، کوهمیز و مثلث جنوبی همیشه در افق حضور دارند. مشاهده این دو گروه به طور همزمان از یک نقطه جغرافیایی امکانپذیر نیست. صورتهای فلکی زودیاک و تقویم کلمه زودیاک ریشه در واژه یونانی به معنای دایره حیوانات دارد. این ۱۲ صورت فلکی در امتداد دایره البروج قرار دارند و با ماههای سال همخوانی دارند.
به عنوان مثال، در تقویم شمسی، صورت فلکی حمل با فروردین و صورت فلکی میزان (ترازو) با مهر مرتبط است. این برجها پایهی تقویمهای نجومی و طالعبینی سنتی را تشکیل میدهند. صورتهای فلکی فصلی به دلیل حرکت زمین حول خورشید، زاویه دید ما از ستارگان در فصول مختلف تغییر میکند. در نتیجه، گروهی از صورتهای فلکی فقط در بهار، تابستان، پاییز یا زمستان در ساعات اول شب در افق جنوبی یا شمالی بالا میآیند.
این ویژگی باعث شده تا ستارهشناسان برای رصد اهداف خاص، فصل مناسب را انتخاب کنند. تعداد و توزیع ۸۸ صورت فلکی رسمی اتحادیه بینالمللی ستارهشناسی (IAU) در سال ۱۹۲۲ فهرستی شامل ۸۸ صورت فلکی را به عنوان استاندارد جهانی تصویب کرد.
این فهرست که توسط هنری نوریس راسل تدوین شده بود، شامل ۲۹ صورت فلکی اختصاصی نیمکره شمالی ۴۵ صورت فلکی اختصاصی نیمکره جنوبی ۱۴ صورت فلکی مشترک (قابل مشاهده در هر دو نیمکره) مرزهای این ۸۸ منطقه به طوری تعریف شدهاند که کل کره سماوی را بدون تداخل و خلأ پوشش دهند.
فهرست کامل صورتهای فلکی (بر اساس نیمکرهها) در ادامه جداول رسمی صورتهای فلکی IAU بر اساس موقعیت جغرافیایی آورده شده است نیمکره شمالی نیمکره جنوبی قابل مشاهده در هر دو نیمکره جمعبندی صورتهای فلکی پل ارتباطی بین انسان باستان و نجوم مدرن هستند. اگرچه این الگوهای ستارهای ماهیت فیزیکی واقعی ندارند، اما به عنوان سیستم مختصات جهانی، ابزاری بیبدیل برای مکانیابی کهکشانها، ستارهها و سیارات هستند.
شناخت ۸۸ صورت فلکی رسمی، گام اول برای هر علاقهمند به نجوم و رصد آسمان شب است. سوالات متداول صورت فلکی دقیقاً چیست؟ صورت فلکی منطقهای از کره سماوی است که شامل گروهی از ستارگان و اجرام آسمانی میشود که از دید ما در زمین، الگوی بصری خاصی (مانند حیوان، انسان یا شیء) را تداعی میکند. این ستارگان از نظر فیزیکی به هم متصل نیستند. چند صورت فلکی رسمی وجود دارد؟
اتحادیه بینالمللی ستارهشناسی (IAU) به طور رسمی ۸۸ صورت فلکی را به عنوان استاندارد جهانی پذیرفته است که کل آسمان را پوشش میدهند. تفاوت صورتهای فلکی قطبی و فصلی چیست؟ صورتهای فلکی قطبی (دور قطب) در تمام سال و تمام ساعات شب در افق قابل مشاهدهاند، در حالی که صورتهای فلکی فصلی تنها در فصول خاصی از سال و در ساعات مشخص دیده میشوند. آیا خورشید در یکی از صورتهای فلکی قرار دارد؟ خیر. صورتهای فلکی از ستارگان دوردست تشکیل شدهاند.
خورشید ستارهای نزدیک به ماست و در هیچکدام از ۸۸ صورت فلکی رسمی قرار ندارد، اگرچه مسیر ظاهری آن (دایره البروج) از میان ۱۲ برج زودیاک میگذرد. آیا میتوان در یک شب تمام ۸۸ صورت فلکی را دید؟ خیر. به دلیل کروی بودن زمین و موقعیت جغرافیایی ناظر، تنها بخشی از کره سماوی در هر لحظه قابل مشاهده است. همچنین برخی صورتهای فلکی تنها در نیمکره جنوبی یا شمالی دیده میشوند.